نحوه مطالبه ارش مال معیوب چگونه است؟
مطالبه ارش مال معیوب
مهسا باقری | وکیل پایه یک دادگستری
مفهوم حقوقی خیار عیب
واژه خیار در لغت به معنای اختیار می‌باشد. در اصطلاح علم حقوق، خیار، یک حق مالی است و به معنای اعمال اختیار از سوی صاحب آن در فسخ عقد لازم می‌باشد. قانونگذار در ماده 396 قانون مدنی انواع خیارات را برشمرده است که خیار عیب یکی از آنان می‌باشد. همچنین به دلالت ماده 422 قانون مدنی، خیار عیب زمانی حاصل می‌گردد که پس از انجام معامله مشخص شود که مبیع (مورد معامله) در زمان انجام معامله دارای عیب بوده است و خریدار نسبت بدان عیب علم و اطلاعی نداشته است. در این‌صورت قانونگذار یکی از دو راه حل ذیل را برای خریدار پیش‌بینی نموده است:
الف) فسخ معامله
ب) قبول مبیع معیوب با اخذ ارش
بنابر ماده فوق مشخص می‌گردد که در صورت وجود عیب در مبیع در زمان انجام معامله (با فرض عدم اطلاع خریدار)، خیار عیب برای خریدار بوجود می‌آید که وی در این حالت مخیّر خواهد بود به فسخ معامله یا قبول مبیع معیوب و مطالبه ارش. در صورتی که خریدار تصمیم به قبول مبیع معیوب و مطالبه ارش مال معیوب نماید، می‌بایست به فروشنده مراجعه نماید. در صورتی که بنا به هر علتی، فروشنده اقدام به پرداخت ارش مال معیوب ننماید، خریدار می‌تواند دادخواستی را تحت عنوان خواسته «مطالبه ارش مال معیوب» تقدیم محکمه صالح نماید. در مقاله حاضر که توسط گروه وکلای عدالت سرا تحریر یافته است سعی می‌گردد به تفصیل در ارتباط با نحوه مطالبه ارش مال معیوب پرداخته شود.
مطلب مرتبط: خیار عیب چیست؟ شرایط تحقق آن کدام است؟
نحوه مطالبه ارش مال معیوب
همانگونه که در صدر مقاله بیان گردید، در صورتی که مشخص گردد مورد معامله در زمان انجام معامله دارای عیب بوده و خریدار نسبت به آن عیب آگاهی نداشته است، این امکان برای او وجود دارد که یا معامله را فسخ نماید و یا آنکه مورد معامله را به همان صورت معیوب قبول نموده و مطالبه ارش مال معیوب نماید. در ارتباط با شرایط ایجاد خیار عیب برای خریدار لازم به توضیح است که خیار عیب زمانی برای وی ثابت می‌شود که اولاً عیب موجود و مخفی در زمان انجام معامله بوده باشد؛ ثانیاً خریدار اطلاعی از عیب موجود نداشته باشد (مستنبط از ماده 423 قانون مدنی). نکته قابل توجه آن است که منظور از مخفی بودن عیب، لزوماً پنهان بودن آن نیست بلکه منظور، عدم اطلاع خریدار از آن می‌باشد بنابراین تفاوتی نمی‌نماید که عیب پوشیده بود و یا آنکه پوشیده نبوده باشد لکن بنابه هر علتی خریدار می‌بایست نسبت بدان علم و اطلاعی نداشته باشد.
حال در فرضی که خریدار پس از اطلاع از وجود عیب در مورد معامله، قصد فسخ معامله را نداشته و ضمن قبول مورد معامله به همان صورت، مطالبه ارش مال معیوب را نموده باشد، نحوه تعیین مقدار ارش، توسط قانونگذار در ماده 427 قانون مدنی مشخص شده است. واژه ارش از منظر لغوی به معنای غرامت، دیه، پاداش و ... می‌باشد. در اصطلاح علم حقوق، ارش به مابه‌التفاوت میان قیمت شیء در حال بی‌عیبی و قیمت آن در حالت معیوب بودن گفته می‌شود. لازم به توضیح است که ماهیت حقوقی ارش یا به موجب قرارداد حاصل می‌گردد یا آنکه بصورت قهری بوده و به موجب امری خارج از قرارداد ایجاد می‌شود. علی‌ایحال در صورتی که خریدار تصمیم بر این امر داشته باشد که قرارداد به قوت خود باقی بماند و نخواهد آن را فسخ کند، می‌تواند دادخواستی را تحت عنوان مطالبه ارش مال معیوب، حسب مورد مستند به مواد 11 و 13 قانون آیین دادرسی مدنی و ماده 12 قانون شوراهای حل اختلاف مصوب 1402 به دادگاه حقوقی یا دادگاه صلح محل اقامت خوانده، محل انعقاد عقد یا محل اجرای قرارداد تقدیم نماید. در دعوای مطالبه ارش مال معیوب، خواهان دعوا کسی است که مورد معامله را خریداری نموده است (خریدار) و خوانده دعوا نیز فروشنده می‌باشد.
دادگاه رسیدگی‌کننده به دعوای مطالبه ارش مال معیوب پس از تعیین وقت رسیدگی و استماع اظهارات طرفین و نیز بررسی اسناد و مدارک ابرازی ایشان، دستور ارجاع امر به کارشناس رسمی دادگستری را صادر می‌نماید. کارشناس علی‌القاعده میزان ارش مال معیوب را بدین صورت تعیین می‌نماید که بدواً قیمت واقعی مورد معامله در زمان بی‌عیبی و قیمت واقعی آن در زمان معیوب بودن تعیین می‌شود چنان‌چه این قیمت در زمان بدون عیب بودن برابر با قیمتی باشد که در زمان معامله تعیین شده است، مقدار ارش مساوی با تفاوت قیمت میان این قیمت و قیمت مورد معامله در حال معیوب بودن خواهد بود لکن چنان‌چه قیمت مورد معامله در زمان بی‌عیب بودن کمتر یا بیشتر از ثمن معامله باشد، نسب میان قیمت مورد معامله در حال معیوبی و بی‌عیب بودن تعیین گردیده و فروشنده موظف می‌باشد که از ثمن معامله همان مقدار را نزد خود نگه داشته و الباقی را تحت عنوان ارش مال معیوب، به خریدار مسترد نماید.
مطلب مرتبط: نحوه طرح دعوای تایید فسخ قرارداد به جهت خیار عیب
نحوه اجرای رای مطالبه ارش مال معیوب
پس از صدور حکم مبنی بر محکومیت خوانده به پرداخت ارش مال معیوب و قطعیت آن، بنابر تقاضای محکوم‌له (خواهان دعوا) توسط دادگاه نخستین، اجراییه صادر می‌گردد. چنان‌چه محکوم‌علیه ظرف ده روز از تاریخ ابلاغ اجراییه، تخییراً نسبت به پرداخت ارش مال معیوب (محکوم‌به) اقدامی ننماید، بنابر تقاضای محکوم‌له، پرونده به واحد اجرای احکام دادگاه ارسال می‌گردد. دادورز اجرای احکام جهت اجرای مفاد دادنامه اصداری (ارش مال معیوب) اقدام به اخذ استعلام از اداره راهنمایی و رانندگی، بانک مرکزی، اداره ثبت اسناد و املاک و همراه اول در خصوص شناسایی و توقیف اموال محکوم‌علیه تا میزان محکوم‌به می‌نماید. لازم به توضیح است که پس از توقیف اموال محکوم‌علیه (شخصی که حکم علیه وی صادر شده است) و ارزش‌گذاری اموال وی توسط کارشناس رسمی دادگستری، مال توقیف شده به فروش می‌رسد و مبلغ محکوم‌به از آن برداشت می‌گردد. شایان ذکر است که چنان‌چه اموالی از محکوم‌علیه در دسترس نباشد، محکوم‌له می‌تواند به استناد ماده 3 قانون نحوه اجرای محکومیت‌های مالی مصوب 1394، درخواست جلب وی را نماید.
بیشتر بخوانید: نمونه رای مطالبه ارش مبیع معیوب در فرض اسقاط خیار عیب
نکات مهم در دعوای مطالبه ارش مال معیوب
1) به دلالت ماده 429 قانون مدنی در شرایطی که مورد معامله در نزد خریدار تلف شده و یا آنکه وی آن را به شخص دیگری منتقل نموده باشد یا آنکه تغییری در مورد معامله ایجاد شده باشد اعم از آنکه مستند به فعل خریدار بوده یا نبوده باشد و نیز در صورتی که پس از قبض مورد معامله عیب جدیدی در آن ایجاد شده باشد (مگر آنکه در زمان خیار مختص خریدار ایجاد شده باشد که در این‌صورت وی حق فسخ نیز خواهد داشت)، خریدار صرفاً حق مطالبه ارش مال معیوب را داشته و نمی‌تواند اقدام به فسخ معامله نماید. ناگفته نماند از آنجایی که مفاد ماده فوق، در زمره قواعد امری نمی‌باشد فلذا امکان توافق برخلاف آن نیز وجود دارد.
2) گرچه مطابق با رای اصراری شماره 75 مورخ 18-11-1401 هیأت عمومی دیوان عالی کشور ارش به عنوان جزئی از خیار عیب شناخته شده است و با اسقاط یا سقوط خیار عیب، حق مطالبه ارش نیز ساقط می‌شود. لکن برخی از حقوقدانان بر این باورند که ماهیت خیار عیب و مطالبه ارش اگر چه هر دو به عنوان ضمانت اجرایی برای عیب مبیع در نظر گرفته شده است با یکدیگر متفاوت بوده و همانگونه که آثار متفاوتی دارند وضعیت و شرایط متفاوتی نیز به آنها حاکم است. همچنین اسقاط ارادی خیار عیب منجر به اسقاط مطالبه ارش نمی‌باشد چراکه مطابق با ماده 422 قانون مدنی خیار عیب ماهیتی متفاوت و متمایز از مطالبه ارش مبیع معیوب دارد اگر چه هر دو ناشی و از عیب مبیع حاصل می‌گردند و لیکن عیب مبیع حاوی اختیاری به نام خیار عیب و مطالبه ارش است نه اینکه خیار عیب حاوی هر دو اختیار مذکور باشد و با توجه به تردید حاصله در خصوص اسقاط یا عدم اسقاط مطالبه ارش توأم با خیار عیب عدم اسقاط آن منطبق بر اصل بوده و بقاء آن استصحاب می‌گردد و این قضیه با ظاهر امر یعنی عدم اراده اسقاط خیار عیب به همراه ارش و اراده نوعی طرفین معامله نیز سازگار است و بیشتر منتج به تأمین نظر قانونگذار مبنی بر جبران ضرر طرف زیان‌دیده از قرارداد می‌گردد و با عدالت معاوضی که اصل و مبنایی در تفسیر عقود و قراردادها و شرایط مربوط به آنها است منطبق می‌باشد.
امیدواریم مطالب برای شما مفید بوده باشد. در صورت مفید بودن، مقالات را با دوستان خود به اشتراک بگذارید و با امتیاز دادن به آنها، ما را در جهت بهبود و تولید هر چه بیشتر مطالب یاری فرمایید. همچنین می‌توانید نظرات یا سوالات خود را در بخش دیدگاه‌ها مطرح نمایید در صورت امکان در اسرع وقت به سوالات شما پاسخ داده خواهد شد.
