مبحث دوم - در تعهدات امین قانون مدنی
امین باید مال ودیعه را به طوری که مالک مقرر نموده حفظ کند و اگر ترتیبی تعیین نشده باشد آن را به طوری که نسبت به آن مال متعارف است حفظ کند و الّا ضامن است.
تفسیر ماده 612 قانون مدنی:
1- قانونگذار در ماده 612 قانون مدنی در خصوص یکی از تعهدات امین که عبارت است از تعهد به حفاظت از مال ودیعه تعیین تکلیف نموده است. حسب ماده فوق‌الاشاره امین مکلف به حفاظت از مال مورد امانت به نحوی که مالک تعیین نموده است، می‌باشد. لازم به توضیح است چنان‌چه در خصوص نحوه نگهداری از مال مورد ودیعه، میان امین و مالک ترتیبی مشخص نشده باشد، امین می‌بایست به نحو متعارف از مال حفاظت نماید در غیر این‌صورت ضامن خواهد بود.
2- مستنبط از ماده 607 قانون مدنی عقد ودیعه به عقدی می‌گویند که بر حسب آن یک نفر در مقام مالک، مال خود را برای نگهداری به نحو مجانی به دیگری (امین) می‌سپارد.
3- علی‌الاصول تعهدات امین در عقد ودیعه اعم است از تعهد به حفاظت از مال و تعهد بر رد مال مورد امانت به مالک.
4- در عقد ودیعه، تعهدات امین در زمره تعهدات به وسیله است این امر بدان معنا است که وی علی‌القاعده مسئول تلف شدن مال مورد امانت نمی‌باشد مگر آنکه ثابت شود در نگهداری از مال کوتاهی نموده است لکن در فرضی که امین جهت انجام حفاظت از مال مورد امانت، تعهد مشخصی را بر عهده گرفته باشد (مانند نصب دزدگیر برای مغازه)، در صورت عدم انجام تعهد، وی مسئول خواهد بود چراکه تعهد وی تعهد به نتیجه بوده است.
هر‌گاه مالک برای حفاظت مال ودیعه ترتیبی مقرر نموده باشد و امین از برای حفظ مال تغییر آن ترتیب را لازم بداند می‌تواند تغییر دهد مگر اینکه مالک صریحاً نهی از تغییر کرده باشد که در این‌صورت ضامن است.
تفسیر ماده 613 قانون مدنی:
در صورتی که مالک در عقد ودیعه جهت حفاظت از مال مورد ودیعه، ترتیب مشخصی را پیش‌بینی و تعیین نموده باشد و امین جهت حفاظت از مال، تغییر آن ترتیب را لازم تشخیص دهد، امکان انجام تغییر دستورات مالک را دارد مگر آنکه مالک صراحتاً امین را از انجام این کار منع نموده باشد که در این‌صورت وی ضامن خواهد بود.
امین ضامن تلف یا نقصان مالی که به او سپرده شده است نمی‌باشد مگر در صورت تعدی یا تفریط.
تفسیر ماده 614 قانون مدنی:
1- مقن در ماده 614 قانون مدنی در خصوص ضمان و مسئولیت امین تعیین تکلیف نموده است حسب ماده فوق، امین ضامن تلف شدن مال مورد امانت نیست مگر آنکه امین در حفاظت از مال، تعدی یا تفریط نموده باشد.
2- برخی از حقوقدانان من‌جمله آقای دکتر کاتوزیان بر این باورند که مندرجات موجود در ماده 614 قانون مدنی صرفاً در خصوص تلف شدن مال مورد ودیعه در اثر بروز عوامل خارجی است فلذا اتلاف عمدی یا غیرعمدی مال مورد امانت، موجب ضمان امین می‌باشد.
3- امکان درج شرط عدم مسئولیت و ضمان امین در عقد ودیعه وجود دارد چراکه این شرط، شرط خلاف مقتضای عقد ودیعه نمی‌باشد.
امین در مقام حفظ، مسئول وقایعی نمی‌باشد که دفع آن از اقتدار او خارج است.
تفسیر ماده 615 قانون مدنی:
قانونگذار در ماده 615 قانون مدنی فرضی را بیان نموده است که به موجب آن مال مورد ودیعه در اثر بروز قوه قاهره مانند سیل، زلزله و … از بین می‌رود در این‌صورت امین مسئول وقایعی نخواهد بود که دفع آن از حیطه اختیارات وی خارج است. ناگفته نماند که صِرف بروز حادثه خارجی از مسئولیت امین نمی‌کاهد مگر آنکه ثابت شود امین توانایی رفع خطر را نداشته و در انجام وظایف خود کوتاهی ننموده است.
هر‌گاه رد مال ودیعه مطالبه شود و امین از رد آن امتناع کند از تاریخ امتناع احکام امین به او مترتب نشده و ضامن تلف و هر نقص یا عیبی است که در مال ودیعه حادث شود اگرچه آن عیب یا نقص مستند به فعل او نباشد.
تفسیر ماده 616 قانون مدنی:
1- در فرضی که مالک رد مال مورد امانت را از امین مطالبه نماید اما وی از رد مال، خودداری کند از آن تاریخ به بعد، دیگر امین محسوب نشده و ضامن هرگونه تلف یا معیوب شدن مال خواهد بود.
2- در صورتی که در عقد ودیعه، مدت تعیین شده باشد امین مکلف است که پس از پایان مدت بدون آنکه مالک مطالبه نموده باشد، مال مورد امانت را به وی مسترد نماید.
امین نمی‌تواند غیر از جهت حفاظت تصرفی در ودیعه کند یا به نحوی از انحاء از آن منتفع گردد مگر با اجازه صریح یا ضمنی امانت‌گذار و الّا ضامن است.
تفسیر ماده 617 قانون مدنی:
حسب مندرجات تنظیمی در ماده 617 قانون مدنی امین حق هرگونه استفاده و انتفاع از مال مورد ودیعه را ندارد مگر آنکه مودع (مالک) به نحو صریح یا ضمنی اجازه انجام این کار را به او داده باشد در غیر این‌صورت وی ضامن خواهد بود. لازم به توضیح است در صورتی که برای حفاظت از مال مورد امانت، امین ناگزیر به استفاده از آن شود، این اقدام وی تصرف محسوب نخواهد شد چراکه برای حفاظت از مال این قسم تصرف ضروری بوده است.
اگر مال ودیعه در جعبه سربسته یا پاکت مختوم به امین سپرده شده باشد حق ندارد آن را باز کند و الّا ضامن است.
تفسیر ماده 618 قانون مدنی:
به شرح مندرج در ماده 618 قانون مدنی در صورتی که مال مورد ودیعه در یک پاکت یا جعبه سربسته به امین تحویل داده شده باشد علی‌الاصول امین حق باز کردن آن را ندارد در غیر این‌صورت ضامن خواهد بود. لازم به توضیح است که طرفین می‌توانند برخلاف این موضوع نیز توافق نموده و این اختیار را به امین اعطاء نمایند.
امین باید عین مالی را که دریافت کرده است رد نماید.
تفسیر ماده 619 قانون مدنی:
1- یکی از تعهدات اصلی امین در عقد ودیعه وفق ماده 619 قانون مدنی، تعهد به رد عین مالی است که دریافت نموده است. منظور از رد عین آن است که امین مال را در اختیار مالک قرار دهد به نحوی که امکان تصرف در مال برای وی ممکن باشد.
2- در صورتی که مال مورد ودیعه یک مال مِثلی باشد (مالی که اشباه و نظایر آن نوعاً زیاد و شایع است مانند حبوبات، برنج و ...) باز هم امین حق استفاده از مال را نداشته و مکلف است که مثل آن را به مالک (مودع) رد نماید.
3- در فرضی که مال موضوع ودیعه در ید امین تلف شده باشد، امین مکلف خواهد بود که مثل یا قیمت آن را به مالک پرداخت نماید.
امین باید مال ودیعه را به همان حالی که موقع پس دادن موجود است مسترد دارد و نسبت به نواقصی که در آن حاصل شده و مربوط به عمل امین نباشد ضامن نیست.
تفسیر ماده 620 قانون مدنی:
حسب مقررات تنظیمی در ماده 620 قانون مدنی امین مکلف است که مال مورد ودیعه را به همان صورتی که در زمان عودت مال موجود است به مالک تحویل دهد فلذا امین مسئولیتی در خصوص نواقص مال مورد ودیعه که مربوط به فعل امین باشد، ندارد.
اگر مال ودیعه قهراً از امین گرفته شود و مشارالیه قیمت یا چیز دیگری به جای آن اخذ کرده باشد باید آنچه را که در عوض گرفته است به امانت‌گذار بدهد ولی امانت‌گذار مجبور به قبول آن نبوده و حق دارد مستقیماً به قاهر رجوع کند.
تفسیر ماده 621 قانون مدنی:
قانونگذار در ماده 621 قانون مدنی شرایطی را پیش‌بینی نموده است که به موجب آن چنان‌چه مال ودیعه، قهراً و بدون اراده امین از وی گرفته شده باشد وی مکلف می‌باشد هر آن چیزی را که در عِوض مال دریافت نموده است به مالک رد نماید لازم به توضیح است این اختیار برای مالک وجود دارد که مستقیماً به قاهر (قاهر در لغت به معنی چیره شونده، غالب و زبردست و به طور کلی آن که دیگری را اجبار کند، عنوان گردیده است.) مراجعه نماید و آن چیزی را که امین دریافت نموده است، قبول ننماید چراکه امین در اخذ بدل یا قیمت مال، اذنی ندارد.
اگر وارث امین مال ودیعه را تلف کند باید از عهده مثل یا قیمت آن برآید اگر چه عالم به ودیعه بودن مال نبوده باشد.
تفسیر ماده 622 قانون مدنی:
شرایط مندرج در ماده 622 قانون مدنی معطوف به زمانی است که وارث امین اقدام به تلف نمودن مال ودیعه نموده باشد در این‌صورت وی مکلف به پرداخت مثل یا قیمت مال به مالک خواهد بود حتی اگر نسبت به ودیعه بودن مال علم و اطلاع نداشته باشد.
منافع حاصله از ودیعه مال مالک است.
تفسیر ماده 623 قانون مدنی:
به دلالت ماده 623 قانون مدنی تمامی منافع حاصل از مال ودیعه متعلق به مالک می‌باشد و تعهد امین به رد عین مال به مالک، طبیعتاً شامل منافع آن نیز می‌شود؛ مانند زمانی که نگهداری از درخت، موضوع ودیعه بوده است و امین در زمان رد عین به مالک، مکلف به رد ثمره‌های درخت نیز خواهد بود.
امین باید مال ودیعه را فقط به کسی که آن را از او دریافت کرده است یا قائم‌مقام قانونی او یا به کسی که مأذون در اخذ می‌باشد مسترد دارد و اگر به واسطه ضرورتی بخواهد آن را رد کند و به کسی که حق اخذ دارد دسترس نداشته باشد باید به حاکم رد نماید.
تفسیر ماده 624 قانون مدنی:
1- قانونگذار در ماده 624 قانون مدنی، در خصوص لزوم رد عین به مالک یا قائم‌مقام قانونی مالک تاکید نموده است. حسب ماده فوق‌الاشاره، امین مکلف شده است که مال مورد ودیعه را فقط به فردی که مال را از وی دریافت نموده و یا قائم‌مقام قانونی وی تحویل دهد لکن در موارد ضروری که دسترسی به فردی که حق اخذ مال را داشته، میسر نباشد، امین می‌تواند مال مورد ودیعه را به حاکم تحویل دهد.
2- در فرضی که مالک، مال مورد ودیعه را به فرد دیگری منتقل نموده باشد، امین مکلف است که مال را به مالک جدید تحویل دهد.
هر‌گاه مستحق‌للغیر بودن مال ودیعه محقق گردد باید امین آن را به مالک حقیقی رد کند و اگر مالک معلوم نباشد تابع احکام اموال مجهول‌المالک است.
تفسیر ماده 625 قانون مدنی:
به شرح مندرج در ماده 625 قانون مدنی در صورتی که مشخص گردد، مال مورد ودیعه متعلق به فرد دیگری به جز مودع بوده است، امین می‌بایست با توجه به مستحق‌للغیر درآمدن مال، آن را به مالک واقعی تسلیم نماید حال در فرضی که مالک حقیقی، مشخص نباشد، با اذن حاکم، مال به مصرف فقرا خواهد رسید. (مستنبط از ماده 28 قانون مدنی)
اگر کسی مال خود را به ودیعه گذارد ودیعه به فوت امانت‌گذار باطل و امین ودیعه را نمی‌تواند رد کند مگر به وراث او.
تفسیر ماده 626 قانون مدنی:
1- بنابر مندرجات تنظیمی در ماده 626 قانون مدنی، با فوت مودع (امانت‌گذار) عقد ودیعه باطل شده و امین می‌بایست مال مورد ودیعه را به وراث حین‌الفوت مودع تسلیم نماید.
2- در فرضی که مودع فوت نماید، امین مکلف است به محض اطلاع از این موضوع، مال مورد ودیعه را به افرادی که حق اخذ مال را دارند (وراث مودع) تسلیم نماید در صورت تاخیر در انجام این امر، امین دارای تقصیر خواهد بود.
در صورت تعدد وراث و عدم توافق بین آن‌ها مال ودیعه باید به حاکم رد شود.
تفسیر ماده 627 قانون مدنی:
به دلالت ماده 627 قانون مدنی در صورتی که امانت‌گذار فوت نماید، امین مکلف است که در وهله نخست، مال مورد ودیعه را به وراث مودع تسلیم نماید لکن در صورت تعدد وراث و عدم توافق میان ایشان، امین می‌بایست مال را به حاکم تحویل دهد.
اگر در احوال شخص امانت‌گذار تغییری حاصل گردد مثلاً اگر امانت‌گذار محجور شود عقد ودیعه منفسخ و ودیعه را نمی‌توان مسترد نمود مگر به کسی که حق اداره کردن اموال محجور را دارد.
تفسیر ماده 628 قانون مدنی:
به شرح مندرج در ماده 628 قانون مدنی در صورت محجور شدن مودع (امانت‌گذار) عقد ودیعه منفسخ گردیده و امین می‌بایست مال مورد ودیعه را به فردی که وفق قانون، حق اداره کردن اموال محجور را دارد تسلیم نماید.
اگر مال محجوری به ودیعه گذارده شده باشد آن مال باید پس از رفع حجر به مالک مسترد شود.
تفسیر ماده 629 قانون مدنی:
به شرح مندرج در ماده 629 قانون مدنی در فرضی که مال متعلق به شخص محجوری به ودیعه گذارده شده باشد، علی‌الاصول امین موظف است که آن مال را پس از رفع حجر مالک به وی مسترد نماید لکن در صورتی که هم‌چنان مالک دچار حجر بوده و از وی رفع حجر نشده باشد، رد مال به قیم یا ولی محجور صورت می‌پذیرد.
مطلب مرتبط: عقد ودیعه چیست؟ شرایط صحت آن کدام است؟
اگر کسی مالی را به سمت قیمومت یا ولایت ودیعه گذارد آن مال باید پس از رفع سمت مزبور به مالک آن رد شود مگر اینکه از مالک رفع حجر نشده باشد که در این‌صورت به قیم یا ولی بعدی مسترد می‌گردد.
تفسیر ماده 630 قانون مدنی:
بنابر موازین مندرج در ماده 630 قانون مدنی در صورتی که ولی یا قیم محجور، مال متعلق به وی را جهت نگهداری به امین سپرده باشد، امین در وهله نخست موظف است که پس از رفع حجر مالک، مال را به وی مسترد نماید. ناگفته نماند در فرضی که مالک هم‌چنان دارای حجر باشد، رد مال به ولی یا قیم بعدی انجام می‌گیرد.
هر‌گاه کسی مال غیر را به عنوانی غیر از مستودع متصرف باشد و مقررات این قانون او را نسبت به آن مال امین قرار داده باشد مثل مستودع است بنابراین مستأجر نسبت به عین مستأجره، قیم یا ولی نسبت به مال صغیر یا مولی‌علیه و امثال آن‌ها ضامن نمی‌باشد مگر در صورت تفریط یا تعدی و در صورت استحقاق مالک به استرداد از تاریخ مطالبه او و امتناع متصرف با امکان رد متصرف مسئول تلف و هر نقص یا عیبی خواهد بود اگر چه مستند به فعل او نباشد.
تفسیر ماده 631 قانون مدنی:
به شرح مندرج در ماده 631 قانون مدنی در صورتی که فردی متصرف مال متعلق به دیگری باشد، لکن عنوان مستودع بر وی صدق نگردد (مانند مستاجر نسبت به عین مستاجره) همانند مستودع محسوب می‌گردد که ضامن نقصان یا تلف حادث گردیده در مال نخواهد بود مگر در صورت تعدی یا تفریط.
کاروانسرادار و صاحب مهمانخانه و حمامی و امثال آن‌ها نسبت به اشیا و اسباب یا البسه واردین وقتی مسئول می‌باشند که اشیا و اسباب یا البسه نزد آن‌ها ایداع شده باشد و یا اینکه بر طبق عرف بلد در حکم ایداع باشد.
تفسیر ماده 632 قانون مدنی:
در فرضی که مالی نزد دیگری گذارده شده باشد اما وی هیچ‌گونه تعهدی به نگهداری از آن مال ننموده باشد، علی‌الاصول عقد ودیعه محقق نشده و آن شخص هیچ‌گونه مسئولیتی در قبال مالک مال نخواهد داشت. چراکه جهت تحقق عقد ودیعه حتماً می‌بایست مال به دیگری (امین) سپرده شده و وی نیز اعلام قبولی نموده باشد. فلذا به دلالت ماده 632 قانون مدنی اشخاصی اعم از کاروانسرادار و ... هیچ مسئولیتی در قبال اشیاء و وسایل متعلق به مهمان‌ها ندارند مگر آنکه آن وسایل به ایشان سپرده شده و یا بر طبق عرف در حکم سپرده شدن محسوب گردد.