در جرائم موجب حد به استثنای قذف و محاربه هرگاه متهم قبل از اثبات جرم، توبه کند و ندامت و اصلاح او برای قاضی محرز شود، حد از او ساقط می‌گردد. همچنین اگر جرائم فوق غیر از قذف با اقرار ثابت شده باشد، در صورت توبه‌ مرتکب حتی پس از اثبات جرم، دادگاه می‌تواند عفو مجرم را توسط رییس قوه‌ قضاییه از مقام رهبری درخواست نماید.

تبصره ۱- توبه‌ محارب قبل از دستگیری با تسلط بر او موجب سقوط حد است.

تبصره ۲- در زنا و لواط هرگاه جرم به عنف، اکراه و یا با اغفال بزه‌دیده انجام گیرد، مرتکب در صورت توبه و سقوط مجازات به شرح مندرج در این ماده به حبس یا شلاق تعزیری درجه شش یا هر دو آنها محکوم می‌شود.

تفسیر ماده 114 قانون مجازات اسلامی:

با توجه به پیچیدگی تأثیر توبه در انواع جرائم، موارد مربوطه در جدول ذیل ساده‌سازی گردیده است.

در جرائم تعزیری درجه شش، هفت و هشت چنانچه مرتکب توبه نماید و ندامت و اصلاح او برای قاضی محرز شود، مجازات ساقط می‌شود. در سایر جرائم موجب تعزیر دادگاه می‌تواند مقررات راجع‌ به تخفیف مجازات را اعمال نماید.

تبصره 1- مقررات راجع‌ به توبه درباره کسانی که مقررات تکرار جرائم تعزیری در مورد آنها اعمال می‌شود، جاری نمی‌گردد.

تبصره 2- اطلاق مقررات این ماده و همچنین بند (ب) ماده (۷) و بندهای (الف) و (ب) ماده (۸) و مواد (۲۷)، (۳۹)، (۴۰)، (۴۵)، (۴۶)، (۹۳)، (۹۴) و (۱۰۵) این قانون شامل تعزیرات منصوص شرعی نمی‌شود.

تفسیر ماده 115 قانون مجازات اسلامی:

1- توبه به عنوان یکی از اسباب سقوط مجازات، حالتی نفسانی است که متضمن توجه و بازگشت انسان به سوی خدا پس از ارتکاب رفتار مجرمانه می‌باشد. به‌گونه‌ای که مرتکب به زشتی رفتار خویش آگاه و ندامت و اصلاح در رفتار وی مشاهده و بر ترک آن رفتار در آینده مصمم شود و سعی خود را برای اصلاح و جبران خسارت بکار گیرد.

2- منظور مقنن از تعزیرات منصوص شرعی مندرج در تبصره 2 ماده 115 قانون مجازات اسلامی، تعزیری است که نوع و مقدار آن غیرقابل تغییر باشد. به بیانی دیگر برخی از جرائم یا به لحاظ توجه ویژه شرع به آنها، یا به دلیل اهمیتشان، مرور زمان‌ناپذیر هستند که از آن دسته می‌توان به جرائم تعزیری منصوص شرعی اشاره نمود. مطابق با تبصره فوق‌الاشاره توبه در خصوص تعزیرات منصوص شرعی فاقد تاثیر می‌باشد.

3- به دلالت ماده 115 قانون مجازات اسلامی در جرائم مستوجب تعزیر درجات 6 الی 8، با توبه مرتکب جرم و احراز آن‌ توسط قاضی دادگاه، مجازات ساقط می‌شود اما توبه مرتکب در جرائم مستوجب تعزیر درجات 1 الی 5، صرفاً موجب تخفیف مجازات می‌گردد.

4- در جرائم تعزیری قابل گذشت همچون جرائم تعزیری غیرقابل گذشت، توبه مرتکب حسب مورد باعث سقوط مجازات یا تخفیف آن خواهد شد.

مطلب مرتبط: توبه چیست؟ تأثیر آن در انواع جرائم چگونه است؟

دیه، قصاص، حد قذف و محاربه با توبه ساقط نمی‌گردد.

تفسیر ماده 116 قانون مجازات اسلامی:

به شرح مندرج در ماده 116 قانون مجازات اسلامی، توبه مرتکب در خصوص جرائم مستوجب دیه، قصاص، محاربه (توبه در محاربه پس از دستگیری) و حد قذف فاقد تاثیر می‌باشد. لازم به توضیح است که مجازت‌های قصاص و دیه، حق‌الناس بوده و با توبه مرتکب ساقط نمی‌شوند.

مطلب مرتبط: توبه چیست؟ تأثیر آن در انواع جرائم چگونه است؟

در مواردی که توبه مرتکب، موجب سقوط یا تخفیف مجازات می‌گردد، توبه، اصلاح و ندامت وی باید احراز گردد و به ادعای مرتکب اکتفاء نمی‌شود. چنانچه پس از اعمال مقررات راجع ‌به توبه، ثابت شود که مرتکب تظاهر به توبه کرده است سقوط مجازات و تخفیفات در نظر گرفته شده ملغی و مجازات اجراء می‌گردد. در این مورد چنانچه مجازات‌ از نوع تعزیر باشد مرتکب به حداکثر مجازات تعزیری محکوم می‌شود.

تفسیر ماده 117 قانون مجازات اسلامی:

به شرح مندرج در ماده 117 قانون مجازات اسلامی در فرضی که مرتکب جرم اقدام به توبه نموده و توبه وی توسط قاضی رسیدگی‌کننده به دعوا احراز شده باشد، حسب مورد مجازات وی ساقط و یا تخفیف داده می‌شود. در صورتی که به استناد توبه مرتکب، دادگاه اقدام به صدور رای نموده و پس از آن ثابت شود که مرتکب اقدام به تظاهر نموده است در این‌صورت موضوع مشمول قاعده فراغ دادرس نبوده و در صورت احراز توبه ظاهری، سقوط یا تخفیف مجازات لغو‌ گردیده و مجازات اجرا می‌شود. نکته مهم و قابل توجه آن است که اگر مجازات مرتکب، مجازات تعزیری باشد، وی در این حالت به حداکثر مجازات محکوم خواهد شد.

مطلب مرتبط: توبه چیست؟ تأثیر آن در انواع جرائم چگونه است؟

متهم می‌تواند تا قبل از قطعیت حکم، ادله مربوط به توبه خود را حسب مورد به مقام تعقیب یا رسیدگی ارائه نماید.

تفسیر ماده 118 قانون مجازات اسلامی:

1- به دلالت ماده 118 قانون مجازات اسلامی این امکان برای متهم وجود دارد تا پیش از قطعیت حکم، دلایل مربوط به توبه خود را به مقام رسیدگی‌کننده به دعوا ارائه دهد. احراز توبه مرتکب با قاضی دادگاه است فلذا توبه وی در مرحله تحقیقات مقدماتی توسط دادیار یا بازپرس در پرونده درج گردیده و با صدور قرار جلب به دادرسی به دادگاه ارسال می‌شود.

2- مستند به رای وحدت رویه شماره 813 مورخه 19-05-1400 صادره از هیات عمومی دیوان عالی کشور، در جرائم تعزیری درجات 6 الی 8، با توبه مرتکب پیش از قطعیت حکم و محرز شدن آن توسط قاضی دادگاه، مجازات ساقط می‌شود و در خصوص سایر جرائم مستوجب تعزیر، دادگاه می‌تواند اقدام به تخفیف مجازات نماید اما پس از قطعیت حکم، موضوع از شمول مواد 115 و 118 قانون مجازات اسلامی خارج بوده و مشمول بند 11 اصل یکصد و دهم قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران (عفو یا تخفیف مجازات محکومین توسط رهبر در حدود موازین اسلامی پس از پیشنهاد رئیس قوه قضاییه) خواهد شد.

مطلب مرتبط: توبه چیست؟ تأثیر آن در انواع جرائم چگونه است؟

چنانچه دادستان مخالف سقوط یا تخفیف مجازات باشد، می‌تواند به مرجع تجدیدنظر اعتراض کند.