عده طلاق چیست؟

تعریف عده

به شرح مندرج در ماده 1150 قانون مدنی، عده به مدت زمانی اطلاق می‌گردد که تا پیش از اتمام آن، زنی که عقد نکاح او منحل شده است، نمی‌تواند با مرد دیگری ازدواج نماید. در قانون مدنی و هم‌چنین شرع مقدس اسلام عده اعم است از عده طلاق، عده وفات، عده فسخ نکاح، عده نزدیکی به شبهه و عده بذل یا انقضای مدت در عقد نکاح موقت. در صورت منحل گردیدن عقد نکاح به واسطه طلاق میان زوجین، زن مکلف است که به مدت سه طُهر (سه پاکی)، عده طلاق نگه دارد. لازم به توضیح است که در تمامی انواع طلاق اعم از بائن، رجعی و ... زوجه مکلف به رعایت عده طلاق می‌باشد. در قرآن کریم در مورد عده طلاق و مدت نگه داشتن آن بیان شده است که زن بعد از انجام طلاق (در نکاح دائم) موظف است که سه طُهر (بمدت سه پاکی) صبر نموده و سپس می‌تواند مجدداً ازدواج نماید. فلذا در قرآن کریم به اصل نگه‌داشتن عده طلاق و مدت آن به صراحت تاکید و اشاره گردیده شده است. در مقاله حاضر که توسط گروه وکلای عدالت سرا تحریر یافته است سعی می‌گردد به تفصیل در ارتباط با عده طلاق پرداخته شود. 

مطلب مرتبط: بررسی عده زوجه در فسخ نکاح

عده طلاق

عده طلاق به عنوان یکی از اقسام عده عبارت است از مدتی که تا پیش از اتمام آن، زنی که عقد نکاح او به واسطه طلاق از بین رفته است نمی‌تواند با مرد دیگری ازدواج کند (مستفاد از ماده 1150 قانون مدنی). سزاوار توجه است که مدت عده در نکاح دائم و منقطع متفاوت است، قانونگذار در ماده 1151 قانون مدنی، عده طلاق و فسخ نکاح دائم را سه طهر در نظر گرفته است مگر آنکه زن با اقتضای سن خود دچار عادت زنانگی نشود که در این‌صورت عده او سه ماه خواهد بود مضاف بر آنکه در ماده 1152 قانون مدنی، عده در نکاح موقت در صورت جدایی و فسخ نکاح و بذل مدت و انقضاء آن، دو طهر معین شده است مگر آنکه زن با اقتضای سن خود دچار عادت زنانگی نشود که در این‌صورت عده او 45 روز خواهد بود. نکته قابل توجه آن است که در مورد خانم‌های باردار، عده طلاق تا زمان وضع حمل آنان می‌باشد چه نکاح دائم باشد چه منقطع (مستند به ماده 1153 قانون مدنی). از آنجایی که نگهداری عده مخصوص زنان است و از جمله تبعات انحلال ناشی از طلاق، فوت و ... می‌باشد، در واقع مانعی موقت در ازدواج مجدد بصورت فوری پس از وقوع طلاق می‌باشد. فی‌الواقع می‌توان اینگونه بیان نمود که عده طلاق فرصتی است که طی آن مدت این امکان برای زن و مرد وجود دارد تا در خصوص بازگشت به زندگی و تبعات و نتایج جدایی، تفکر نموده و اطمینان حاصل نمایند که آیا تصمیم درستی را اتخاذ نموده بوده‌اند یا خیر. ناگفته نماند که قانونگذار این اختیار را به مرد اعطاء نموده است که جهت جلوگیری از از هم‌گسیختگی نهاد خانواده، با رجوع از طلاق (طلاق رجعی) در مدت عده، اثر طلاق را از میان برده و زندگی مشترک را دوباره آغاز نمایند.

در ارتباط با فلسفه تعیین عده طلاق نظرات مختلفی بیان گردیده است اعم از اینکه چنانچه فلسفه تعیین عده، اطمینان از عدم بارداری زن باشد، در مدت عده این امر به وضوح مشخص می‌گردد فی‌الواقع این امر جهت جلوگیری از اختلاط نسل می‌باشد. زنی که از نکاح خارج می‌شود می‌بایست جهت اطمینان از پاکیِ رحم مدت زمانی را تحت عنوان عده طلاق تحمل نماید تا از اختلاط نسب جلوگیری گردد. در شرایطی که زن در دوران بارداری از همسر خود جدا شود، می‌بایست تا زمان وضع حمل خود عده نگه دارد.

مطلب مرتبط: عده وفات چیست؟

نکات مهم در خصوص عده طلاق

1) در فرضی که زوج، غایب مفقودالاثر باشد و زوجه به جهت این امر، دادخواست طلاق را مطرح نموده و حاکم وی را طلاق داده باشد، زوجه مکلف است که از تاریخ وقوع طلاق، عده وفات (چهار ماه و ده روز) نگه دارد. (مستنبط از ماده 1156 قانون مدنی) 

2) به حکم مندرج در ماده 1157 قانون مدنی در صورتی که زنی به شبهه با مردی نزدیکی کند، موظف به نگهداری عده طلاق خواهد بود. ذکر این نکته حائز اهمیت است که در صورت نزدیکی به شبهه، در فرضی که وقوع اشتباه از سوی مرد باشد و زن از این موضوع اطلاع داشته باشد، باز هم مکلف به نگه داشتن عده طلاق خواهد بود.

3) در شرایطی که زوجه در زمان عده، عادت نبیند، مکلف است که به جای هر طهر، یک ماه عده نگه دارد.

4) از آنجایی که طلاق مخصوص نکاح دائم است، در نکاح موقت، جدایی زوجین یا با بذل یا انقضای مدت یا فسخ نکاح خواهد بود یا در صورت فوت هر یک از آنها. لازم به توضیح است که عده طلاق در نکاح دائم (سه طُهر) بیشتر از نکاح موقت (دو طُهر) است لکن عده وفات در هر دو یکسان می‌باشد.

5) در طلاق خلع در صورتی زوج می‌تواند به زوجه رجوع نماید که بدواً زوجه در ایام عده طلاق به مابذل رجوع کرده باشد.

مطلب مرتبط: فسخ نکاح به چه معنا می‌باشد؟

مستندات قانونی مرتبط با عده طلاق

صورت جلسه نشست قضائی استان آذربایجان شرقی/ شهر تبریز مورخ ۱۳۸۵/۰۱/۱۵

در صورت وقوع طلاق رجعی و قبل از انقضای مدت عده، آیا زوج می‌تواند حق رجوع به زوجه در ایام عده را از خود سلب و ساقط کند؟

نظر هیئت عالی

در طلاق رجعی شوهر می‌تواند در صورت عده به طلاق رجوع کند. عده‌ای از فقها برآنند که رجوع حکم است. بعضی از حقوقدان‌ها به پیروی از نظر فقها معتقدند که رجوع از قوانین آمره است و برای حفظ خانواده و برقراری نظم اجتماع تاسیس شده است و حق رجوع را قابل اسقاط نمی‌دانند. عده‌ای دیگر از فقها عقیده دارند که رجوع حق است و از ملاحظه ماده 1148 قانون مدنی مستنبط است که قانون مدنی از این دسته از فقها پیروی کرده و آن را حق می‌داند و مقرر می‌دارد: «در طلاق رجعی برای شوهر در مدت عده حق رجوع است.» طبق نظر اخیر شوهر می‌تواند حق خود را اسقاط کند و در این‌صورت طلاق در حکم بائن است و شوهر دیگر نمی‌تواند رجوع کند.

مطلب مرتبط: طلاق رجعی چیست؟ شرایط صدور آن کدام است؟

صورت جلسه نشست قضائی استان بوشهر مورخ ۱۳۸۲/۰۱/۱۰

اگر بنا به درخواست زوجه دادگاه مبادرت به صدور حکم طلاق کند و حکم به مرحله اجرا درآید و پس از اتمام عده طلاق، زوجه ازدواج کند و متعاقباً به هر عنوان رای صادره در مراجع ذی‌صلاح نقض گردد وضعیت حقوقی عقد نکاح دوم چیست؟

نظر هیئت عالی

با توجه به مبانی و اسباب موجهه، اتفاق نظر و مستند قانونی آن صائب بوده و مورد تایید است.

نظر اتفاقی

قانون‌گذار در ماده 1050 قانون مدنی بیان داشته است: «هر کس زن شوهردار را با علم به وجود علقه زوجیت و حرمت نکاح و یا زنی را که در عده طلاق و یا در عده وفات است با علم به عده و حرمت نکاح برای خود عقد کند باطل و آن زن مطلقاً بر آن شخص حرام موبد می‌شود.» و سپس در ماده 1051 قانون مدنی می‌گوید: «حکم مذکور در ماده فوق در موردی نیز جاری است که عقد از روی جهل به تمام یا یکی از امور مذکوره فوق بوده و نزدیکی هم واقع شده باشد در صورت جهل و عدم وقوع نزدیکی عقد باطل ولی حرمت ابدی حاصل نمی‌شود».

با توجه به متن موارد فوق باید گفت در فرض سوال چون زن و مرد با این تصور که به ‌لحاظ صدور حکم طلاق زن و رفع مانع نکاح قادر به انعقاد عقد نکاح بوده و نسبت به خلاف قانون بودن حکم، جهل داشته‌اند و بر این اساس ازدواج کرده‌اند، روابط آنان مشمول مقررات ماده 1051 قانون مدنی است یعنی عقد نکاح آنان باطل و در صورت نزدیکی موجب حرمت ابدی و در صورت عدم نزدیکی صرفاً نکاح آنان باطل خواهد بود.