عده وفات چیست؟

مفهوم حقوقی عده

به دلالت ماده 1150 قانون مدنی عده عبارت است از مدتی که تا پیش از اتمام آن، زنی که عقد نکاح او منحل گردیده است، به حکم قانون نمی‌تواند شوهر دیگری اختیار نماید. عده دارای اقسام مختلفی اعم از عده طلاق، عده وفات، عده فسخ نکاح، عده نزدیکی به شبهه و عده بذل یا انقضای مدت در عقد ازدواج موقت می‌باشد. عده وفات به عنوان یکی از اقسام عده که هم در قانون و هم در شرع مقدس اسلام بدان تاکید شده است، عبارت است از گذشتن مدتی که زوجه پس از فوت زوج بدلیل حفظ حرمت و احترام به ازدواجی (اعم از دائم یا موقت) که بر اثر فوت شوهر از بین رفته است، مکلف به رعایت آن می‌باشد. ذکر این نکته حائز اهمیت است که بنابر حکم قانونگذار، بر عکس عده طلاق، زن باکره یا زن یائسه، در صورت فوت شوهر، مکلف به رعایت عده وفات می‌باشد. مدت عده وفات چه در ازدواج دائم و چه در ازدواج موقت، چهار ماه و ده روز می‌باشد (مستنبط از ماده 1154 قانون مدنی). در مقاله حاضر که توسط گروه وکلای عدالت سرا تحریر یافته است، سعی می‌گردد به تفصیل در ارتباط با عده وفات پرداخته شود. 

بیشتر بخوانید: بررسی عده زوجه در فسخ نکاح

 مفهوم حقوقی عده وفات

همانگونه که در ابتدای مقاله بیان گردید، عده وفات، مدتی است که زوجه پس از فوت زوج چه در نکاح دائم و چه در نکاح‌ موقت، مکلف به نگه داشتن آن است. عمده دلیل عده زوجه در وفات زوج، جلوگیری از اختلاط نسل و همچنین حفظ احترام همسر متوفی است. مدت عده وفات بنابر حکم مقنن در ماده 1154 قانون مدنی، چهار ماه و ده روز می‌باشد. سزاوار توجه است در فرضی که زوجه در زمان فوت زوج، باردار باشد مدت عده وفات، تا زمان وضع حمل او خواهد بود به شرط آنکه فاصله میان فوت زوج و بدنیا آمدن فرزند از چهار ماه و ده روز بیشتر باشد در غیر این‌صورت مدت عده وفات، همان چهار ماه و ده روز خواهد بود به بیانی دیگر عده وفات هیچ‌گاه نمی‌تواند از چهار ماه و ده روز کمتر باشد.

مدت عده وفات هم در ازدواج دائم و هم در ازدواج موقت یکسان است (4 ماه و 10 روز) و تفاوتی میان این دو وجود ندارد و در هر دو مورد زن مکلف است که پس از فوت همسر خود این مدت را عده نگه دارد. این امر بدان معنا است که حتی در ازدواج موقت نیز در صورت فوت مرد، زوجه می‌بایست این مدت زمان را در عده وفات باشد و نمی‌تواند طی این 4 ماه و 10 روز مجدداً ازدواج نماید. شایان ذکر است که نگه داشتن عده وفات در همه حال برای زوجه اجباری می‌باشد حتی اگر زن باکره یا یائسه باشد باز هم مکلف است بدلیل احترام به همسر فوت شده خود، عده وفات را رعایت نماید (مستند به بخش اخیر ماده 1155 قانون مدنی).

همچنین اگر مرد در عده طلاق بائن یا فسخ نکاح فوت کند، تاثیری در وضع زوجه نخواهد داشت چراکه متوفی در زمان فوت نسبت به زوجه، بیگانه محسوب می‌شده است (در طلاق بائن چون امکان رجوع از شوهر سلب شده است و مطلقه بائنه نیز در حکم زوجه نمی‌باشد.). این حکم در عده بذل مدت یا اتمام مدت نکاح موقت هم جاری است. مساله مهم دیگری که می‌بایست بدان اشاره گردد آن است که تاریخ شروع عده وفات، علی‌القاعده تاریخ فوت شوهر است مگر آنکه زوج، غایب بوده و زوجه پس از گذشت مدتی از فوت او مطلع شود که در این‌صورت تاریخ شروع عده وفات، زمان آگاهی زوجه از فوت زوج خواهد بود. نکته مهم دیگر آنکه در صورتی که زوجین از یکدیگر جدا شده و نوع طلاق آنها، طلاق رجعی بوده باشد، از آنجایی که در مدت عده، زن در حکم زوجه محسوب می‌شود، در صورت فوت شوهر در مدت عده، زوجه مکلف است که از زمان فوت وی، عده وفات نگه دارد.

مطلب مرتبط: عده طلاق چیست و شامل کدام قوانین و مقررات می‌باشد؟

مستندات قانونی مرتبط با عده وفات

صورت جلسه نشست قضائی استان قم مورخ ۱۳۷۹/۱۰/۱۰

زنی به طلاق رجعی، مطلقه می‌شود و پس از انقضای عده طلاق، شوهر می‌کند. پس از مدتی مطلع می‌شود که شوهر اول وی پس از طلاق در ایام عده فوت کرده است، ازدواج دوم ایشان چه حکمی دارد؟ با توجه به این‌که ازدواج دوم به ثبت رسیده است، در صورت جدایی دادگاه چه حکمی می‌تواند، صادر کند بطلان یا فسخ؟

نظر هیئت عالی

در فرض سوال هرگاه احد از طرفین، یا هر دو جاهل بر وجود مانع یا حرمت نکاح باشند و پیش از نزدیکی، آگاه و از هم جدا شوند، نکاح باطل است. چون جاهل بر وجود رابطه‌ی زوجیت یا حرمت نکاح بوده‌اند، حرمت ابدی ایجاد نمی‌شود. لذا اتفاق‌نظر ابرازی در نشست ‌قضایی دادگستری استان قم، تأیید می‌شود.

نظر اتفاقی

مبدأ عده وفات، روزی است که خبر مرگ شوهر به زن می‌رسد. با توجه به مواد 1050 و 1051 قانون مدنی، کسی که زنی را که در عده وفات است برای خود عقد کند در صورت علم به عده، عقد باطل و حرمت ابدی ایجاد می‌شود و در صورت جهل، عقد باطل است، لیکن حرمت ابدی در صورتی حاصل می‌شود که نزدیکی هم واقع شده باشد در فرض سؤال که ازدواج دوم قبل از شروع عده وفات واقع شده، عقد مذکور به حکم قانون و شرع باطل است و دادگاه باید حکم به بطلان آن صادر کند. در عین حال این امر، موجب ایجاد حرمت ابدی بین طرفین نخواهد شد.

بیشتر بخوانید: چگونگی مطالبه ارث در دادگاه

صورت‌جلسه نشست قضائی استان آذربایجان شرقی/ شهر هشترود مورخ ۱۳۷۹/۱۰/۰۵

آیا در دوران عده فسخ نکاح و طلاق، اگر یکی از زوجین فوت نماید، رابطه توارث برقرار خواهد بود یا خیر؟

توضیح: مستفاد از ماده 943 قانون مدنی این است که اگر یکی از زوجین، داخل در مدت عدّه طلاق رجعی، فوت کنند، هر کدام از آن‌ها که زنده باشند، از دیگری ارث خواهد برد لکن چنان‌چه پس از انقضای مدت عده باشد، یا طلاق از نوع بائن باشد هیچ کدام از زوجین از یکدیگر، ارث نخواهد برد.

نظر هیئت عالی

نظر به این که ملاک حکم ماده 943 قانون مدنی این است که مطلقه رجعیه در حکم زوجه می‌باشد و به همین اعتبار، در صورت فوت هر یک از زوجین قبل از انقضای عده دیگری، از او ارث می‌برد و لیکن در طلاق بائن چون حق و امکان رجوع شوهر وجود ندارد و در مورد فسخ نکاح نیز موضوع رجوع منتفی است، در فرض سؤال، علی‌الاصول هیچ‌یک از زوجین از یکدیگر ارث نمی‌برند. بنابراین، اتفاق‌نظر که متضمن این معناست، مورد تایید است.

نظر اتفاقی

نظر به سکوت قانون، در خصوص رابطه توارث، در صورت فوت هر کدام از زوجین داخل در مدت عده فسخ نکاح و با توجه به ملاک و حکم ماده فوق که صراحت دارد: «مطلقه رجعیه در حکم زوجه است» ارث هم خواهد برد، اما در طلاق بائن چون امکان رجوع از شوهر سلب شده است و مطلقه بائنه در حکم زوجه نمی‌باشد، رابطه توارث برقرار نیست. با عنایت به وحدت ملاک از ماده فوق و این‌که در فسخ نکاح هم امکان رجوع منتفی است، به ‌نظر می‌رسد اگر در زمان عده فسخ نکاح، یکی از زوجین فوت کند و این فوت داخل در ایام عده نیز باشد، موجب می‌شود تا هیچ یک از زوجین از یکدیگر، ارث نبرند.