کدام عوامل موجب سلب حضانت فرزند می‌شوند؟

مفهوم حقوقی حضانت

واژه حضانت از منظر لغوی به معنای حفظ، نگهداری و پرورش دادن می‌باشد. در اصطلاح علم حقوق، حضانت به معنای نگهداری و تربیت فرزند است که هم حق و هم تکلیف ابوین (پدر و مادر) می‌باشد (مستفاد از ماده 1168 قانون مدنی). حضانت در اغلب موارد ناظر بر حفاظت و مراقبت از جسم و جان کودک می‌باشد لکن به موجب ماده 1173 قانون مدنی، حضانت شامل تربیت اعم از مادی و معنوی که شامل هر اقدامی که لازمه ادامه حیات و پرورش روح و جسم کودک باشد نیز می‌شود. اگر چه بنظر می‌رسد حضانت بیشتر مربوط به وضعیت و تامین سلامت جسمی کودک است اما مراقبت روحی و اخلاقی و تربیتی او نیز باید در نظر گرفته شود چراکه شخصیت و روحیات مختلف فرد در دوران کودکی وی شکل می‌گیرد. به شرح مندرج در ماده 1169 قانون مدنی، در صورت جدایی پدر و مادر، حضانت طفل تا 7 سالگی با مادر می‌باشد و بعد از آن تا رسیدن به سن بلوغ، حضانت با پدر خواهد بود (سن بلوغ در دختر 9 سال تمام قمری و در پسر 15سال تمام قمری می‌باشد) لکن در این میان عواملی وجود دارند که سبب می‌شوند حضانت از یکی از طرفین سلب و به طرف دیگر اعطاء شود که به آنها عوامل موجب سلب حضانت گفته می‌شود. در مقاله حاضر که توسط گروه وکلای عدالت سرا تحریر یافته است سعی می‌گردد به تفصیل در خصوص عوامل موجب سلب حضانت فرزند پرداخته شود.

مطلب مرتبط: شرایط حضانت فرزند چیست؟

عوامل موجب سلب حضانت فرزند

به دلالت ماده 1168 قانون مدنی، نگهداری و مراقبت از فرزند، در زمره وظایف و حقوق پدر و مادر می‌باشد. فلذا حضانت طفل یک تکلیف قانونی می‌باشد که انجام هرگونه توافق برخلاف آن، از درجه اعتبار ساقط خواهد بود. از آنجایی که حضانت فرزند یک تکلیف قانونی برای پدر و مادر به شمار می‌رود، علی‌الاصول جز در موارد قانونی نمی‌توان پدر و مادر را از این حق قانونی محروم نمود (وفق ماده 1175 قانون مدنی) لکن در برخی موارد در صورت بروز عواملی ممکن است موجبات سلب حضانت فرزند فراهم آید.

همانگونه که پیش‌تر نیز بیان گردید در صورت جدایی والدین، حضانت فرزند تا 7 سالگی با مادر می‌باشد و‌ پس از آن تا رسیدن به سن بلوغ، حضانت با پدر خواهد بود. ناگفته نماند که اگر مصلحت فرزند اقتضا نماید، این امکان وجود دارد که پس از هفت سالگی نیز مجدد حضانت به مادر داده شود (مصلحت طفل همواره اولویت دارد.). در خصوص عواملی که موجب سلب حضانت فرزند می‌شوند، می‌بایست بیان گردد که اولاً فوت هر یک از پدر یا مادری که حضانت طفل را بر عهده دارد، موجب سلب حضانت فرزند و اعطای حضانت به آنکه زنده است، خواهد شد. (برگرفته از ماده 1171 قانون مدنی) 

ثانیاً جنون هر یک از پدر یا مادری که حضانت فرزند به او واگذار شده است نیز یکی دیگر از عوامل موجب سلب حضانت فرزند می‌باشد فلذا جنون پدر یا مادر، حق حضانت را ساقط می‌نماید. لازم به توضیح است که چنان‌چه، جنون پدر یا مادر که منجر به سقوط حق حضانت وی شده است، مرتفع گردیده و برطرف شود، پدر یا مادر می‌تواند مجدداً حضانت خود را اعمال نماید. شایان ذکر است به دلالت بند ب ماده 3 قانون حمایت از اطفال و نوجوانان مصوب 23-02-1399، ابتلای هر یک از والدین، اولیاء یا سرپرستان قانونی به بیماری یا اختلال‌‌های رفتاری، روانی یا شخصیتی و یا بیماری‏‌های جسمی واگیر صعب‌العلاج به تشخیص پزشکی قانونی، وضعیت مخاطره‌‌آمیز محسوب شده و موجب مداخله و حمایت قانونی از طفل و نوجوان (افراد زیر 18 سال تمام شمسی) می‌شود.

ثالثاً ازدواج مجدد مادری که حضانت فرزند به او واگذار شده است نیز موجب سلب حضانت فرزند خواهد شد. فلذا چنان‌چه مادر در زمان حضانت فرزند با فرد دیگری ازدواج کند، حق تقدم او نسبت به پدر از بین خواهد رفت لکن اگر ازدواج مجدد مادر بنا به هر علتی منحل شود این مانع از میان رفته و حضانت مجدداً به مادر برمی‌گردد. (مستنبط از ماده 1170 قانون مدنی)

رابعاً در صورتی که هر یک از شرایط عمومی حضانت اعم ار عقل، اسلام، فاسق نبودن (راست کردار باشد)، دارا بودن کفایت و لیاقت و هم‌چنین نداشتن بیماری مسری، از هر یک از پدر یا مادری که حضانت فرزند بر عهده او است، سلب گردد این امور نیز از عوامل موجب سلب حضانت فرزند تلقی می‌گردد. 

خامساً عواملی مانند اعتیاد به الکل، مواد مخدر یا قمار، فساد اخلاقی و فحشاء، هم‌چنین سوءرفتار یا سوءمعاشرت، سوءاستفاده از طفل و یا وادار نمودن او به انجام کارهای ضداخلاقی مانند قاچاق، فساد و فحشاء و هم‌چنین ضرب و جرح مکرر کودک خارج از حد متعارف نیز در زمره عوامل موجب سلب حضانت فرزند می‌باشند (برگرفته از ماده 1173 قانون مدنی). مستنبط از ماده 31 قانون حمایت از اطفال و نوجوانان مصوب 23-02-1399، کودک آزاری از جرائم عمومی بوده و احتیاج به شکایت شاکی خصوصی ندارد. همچنین مستند به ماده 2 همان قانون، تمامی اشخاصی که به سن 18 سال تمام شمسی نرسیده‌اند از حمایت‌های قانونی مندرج در قانون مذکور بهره‌مند هستند.

مطلب مرتبط: آیا امکان صلح مهریه در قبال حق حضانت و ملاقات فرزند مشترک وجود دارد؟

نکات مهم در خصوص عوامل موجب سلب حضانت فرزند

1) ازدواج مجدد مادری که حضانت فرزند بر عهده اوست از عوامل موجب سلب حضانت فرزند می‌باشد لکن در صورت فوت پدر، حضانت فرزند در هر حال با مادر خواهد بود حتی اگر ازدواج کند مگر آنکه دادگاه بنابر تقاضای دادستان یا ولی قهری (پدربزرگِ پدریِ فرزند) اعطای حضانت به مادر در این حالت را خلاف مصلحت و غبطه کودک تشخیص دهد (مستند به ماده 43 قانون حمایت خانواده). فلذا در فرضی که مادر مجدداً ازدواج نماید و دادگاه اعطای حضانت به مادر را خلاف مصلحت فرزند تشخیص دهد، بنابر تقاضای ولی قهری یا دادستان، حضانت طفل را به ولی قهری واگذار خواهد نمود.

2) در صورت فوت پدر که یکی از عوامل موجب سلب حضانت فرزند می‌باشد، حتی در صورت حیات جدپدری، باز هم حضانت کودک پس از پدر با مادر می‌باشد. (وفق ماده 1171 قانون مدنی)

3) در شرایطی که به دلیل مراقبت نکردن از کودک و یا فساد اخلاقی پدر یا مادری که حضانت طفل بر عهده او است، سلامت جسمی یا روحی کودک در معرض خطر قرار گیرد، موجبات سلب حضانت فرزند فراهم بوده و دادگاه این اختیار را خواهد داشت تا بنابر تقاضای هر یک از اقوام یا قیم و ... هر تصمیمی که برای حضانت طفل، مقتضی بداند، اتخاذ نماید. (مستفاد از ماده 1173 قانون مدنی)

4) به شرح مندرج در ماده 40 قانون حمایت خانواده، هر فردی که از اجرای حکم صادر شده دادگاه در خصوص حضانت فرزند، جلوگیری نماید و یا مانع اجرای آن شده یا از استرداد طفل امتناع ورزد، مرتکب جرم ممانعت از اجرای حکم حضانت شده و به مجازات مندرج قانونی محکوم خواهد شد.

5) به صراحت بند 10 ماده 4 قانون حمایت خانواده مصوب 01-12-1391، رسیدگی به امور مربوط به حضانت در صلاحیت دادگاه خانواده است لکن چنانچه هر یک از والدین مرتکب جرمی علیه کودک یا نوجوان شوند، به دلالت بند ب ماده 42 قانون حمایت از اطفال و نوجوانان مصوب 23-02-1399، دادگاه کیفری رسیدگی‌کننده به جرائم موضوع قانون پیش‌گفته، در صورت ضرورت و مصلحت طفل یا نوجوان می‌تواند ضمن صدور حکم محکومیت، حسب مورد در خصوص حضانت طفل نیز اظهارنظر نماید.