لزوم اخذ آخرین دفاع از متهم به چه معناست؟

اخذ آخرین دفاع از متهم

روند رسیدگی در دادسرا بدین صورت می‌باشد که پس از احضار شاکی و بیان توضیحات وی پیرامون جرم ارتکابی و با بررسی ادله ابرازی وی، متهم جهت ادای توضیحات احضار می‌گردد. پس از انجام بازجویی حسب مورد توسط بازپرس یا دادیار پرونده، (طی یک یا چند جلسه) و نیز پیش از صدور قرار نهایی در مورد اتهام، می‌بایست آخرین دفاع از متهم اخذ شود. فلذا اخذ آخرین دفاع از متهم زمانی انجام می‌گیرد که بازپرس یا دادیار، عقیده بر مجرمیت متهم داشته باشد که در این‌صورت پیش از صدور قرار جلب به دادرسی (=قرار مجرمیت) می‌بایست آخرین دفاع از متهم اخذ گردد (به دلالت ماده 262 قانون آیین دادرسی کیفری). ذکر این نکته حائز اهمیت است که حق بیان آخرین دفاع برای متهم بر پایه اصل برائت می‌باشد و هدف مقنن از وضع این تکلیف قانونی این امر بوده است که پس از شنیدن اظهارات شاکی و شهود تعرفه شده وی توسط مرجع تحقیق و النهایه جمع‌آوری دلایل، همیشه آخرین فردی که مطلبی را می‌گوید متهم باشد تا در جهت تثبیت اصل برائت، هر دفاعی را که به نظرش می‌رسد، اظهار نماید. در مقاله حاضر که توسط گروه وکلای عدالت سرا تحریر یافته است، سعی می‌گردد به تفصیل در خصوص لزوم اخذ آخرین دفاع از متهم پرداخته شود.

بیشتر بخوانید: قرار بازداشت موقت چیست؟ شرایط صدور آن کدام است؟

لزوم اخذ آخرین دفاع از متهم

همانگونه که در صدر مقاله عرض گردید، در شرایطی که بازپرس یا دادیار پرونده پس از انجام تحقیقات مقتضی، به این نتیجه برسد که دلایل کافی دال بر وقوع جرم توسط متهم وجود دارد، می‌بایست پیش از صدور قرار جلب به دادرسی، اقدام به اخذ آخرین دفاع از متهم نماید. ذکر این نکته حائز اهمیت است که بیان آخرین دفاع برای متهم یک حق قانونی است اما برای مرجع تحقیق، یک تکلیف قانونی به شمار می‌رود فلذا در فرضی که دادیار یا بازپرس پرونده بدون آخرین دفاع از متهم اقدام به تصمیم‌گیری نموده باشد، مرتکب تخلف شده است. ناگفته نماند که عدم اخذ آخرین دفاع از متهم باعث از بین رفتن تحقیقات و یا بی‌اعتباری آنها نمی‌شود بلکه قاضی رسیدگی‌کننده به پرونده می‌تواند به جهت نقص تحقیقات در مرحله تحقیقات مقدماتی، پرونده را جهت اخذ آخرین دفاع از متهم به دادسرا عودت دهد. شایان ذکر است که لزوم اخذ آخرین دفاع از متهم شامل قاضی دادگاه اعم از بدوی و تجدیدنظر پیش از صدور حکم محکومیت نیز می‌شود. مقنن در ماده 371 قانون آیین دادرسی کیفری نیز بر این موضوع تاکید نموده است.

در مورد پرونده‌هایی که رسیدگی به آنها مستقیماً در دادگاه انجام می‌گیرد، اخذ آخرین دفاع از متهم، فقط یک مرتبه خواهد بود اما به صورت کلی اخذ آخرین دفاع از متهم یک مرتبه در دادسرا انجام می‌شود و یک مرتبه در دادگاه. شایان ذکر است بعضاً مشاهده می‌گردد که به متهم یا ‌وکیل او جهت اخذ آخرین دفاع، ابلاغیه ارسال می‌گردد اما هیچ‌یک از آنان بدون ارائه عذرموجه حاضر نمی‌شوند. در این شرایط، با توجه به عدم استفاده متهم از این حق قانونی، دادسرا یا دادگاه بدون اخذ آخرین دفاع اقدام به اتخاذ تصمیم می‌نماید (به دلالت ماده 263 قانون آیین دادرسی کیفری). پر واضح است که عدم حضور متهم جهت اخذ آخرین دفاع منجر به صدور دستور جلب او نمی‌شود چراکه بیان آخرین دفاع، حق اوست و عدم حضور او به نوعی اسقاط این حق محسوب خواهد شد. نکته مهم و قابل توجه آن است که علی‌الاصول اخذ آخرین دفاع، قائم به شخص بوده و غیرقابل توکیل می‌باشد و متهم حتی در صورت داشتن وکیل، می‌بایست شخصاً جهت اخذ آخرین دفاع حاضر شود اما مقنن علی‌رغم این موضوع، اخذ آخرین دفاع از وکیل را نیز ممکن دانسته است چراکه گاهی اوقات ممکن است بنا به دلایلی مانند در بستر بیماری بودن و ...، امکان حضور متهم وجود نداشته باشد.

مطلب مرتبط: صدور قرار جلب به دادرسی توسط دادگاه چگونه است؟

نکات مهم در خصوص لزوم اخذ آخرین دفاع از متهم

1) در فرضی که متهم در حوزه قضایی دیگری اقامت داشته باشد امکان اعطای نیابت قضایی به حوزه دیگر جهت اخذ آخرین دفاع امکان‌پذیر است. نکته قابل توجه آن است که مرجع اجراکننده نیابت می‌بایست پس از اخذ آخرین دفاع، پرونده را به مرجع اعطاءکننده نیابت، ارسال نماید و وی (دادگاه مجری نیابت) اختیار صدور قرار جلب به دادرسی یا حکم محکومیت را نخواهد داشت.

2) در صورتی که دادگاه نخستین اقدام به صدور حکم محکومیت بدون اخذ آخرین دفاع نموده باشد، این اقدام وی از موجبات نقض حکم در مرحله تجدیدنظر خواهد بود مگر آنکه به متهم یا وکیل او جهت اخذ آخرین دفاع ابلاغیه ارسال شده باشد اما آنان بدون اعلام عذرموجه حاضر نشده باشند.

3) امکان اخذ آخرین دفاع از متهم پیش از انجام تحقیقات مقدماتی اعم از بازجویی از شاکی، استماع شهادت شهود، اخذ نظریه کارشناسی، انجام معاینه و تحقیقات محلی و … منطبق با موازین قضایی نمی‌باشد چراکه کلیه دلایل و مدارک می‌بایست در زمان اخذ آخرین دفاع از متهم به وی تفهیم گردد تا او‌ فرصت دفاع از خود را داشته باشد. به هر ترتیب اخذ آخرین دفاع زمانی صورت می‌گیرد که به انجام تحقیقات مجددی نیاز نباشد و متعاقب آن قرار نهایی صادر گردد. شعبه 32 دیوان عالی کشور با تاکید بر ضرورت اخذ آخرین دفاع از متهم و در ارتباط با ضمانت اجرای عدم اخذ آخرین دفاع از متهم مستند به ماده 399 قانون آیین دادرسی کیفری طی دادنامه صادره به شماره 9409970910500216 مورخ 03-06-1394 بیان داشته است که: «عدم اخذ آخرین دفاع از متهم در جلسه رسیدگی، موجب نقض رای در دیوان عالی کشور است.» همچنین شعبه 14 دادگاه تجدیدنظر استان تهران در این باره طی دادنامه شماره 9209970221400017 مورخ 21-01-1392 عنوان داشته است که: «عدم رعایت تشریفات و قواعد دادرسی از جمله عدم اخذ آخرین دفاع و عدم اخذ تامین کیفری از موارد نقض حکم است.»

4) در صورتی که متهم جهت اخذ آخرین دفاع احضار می‌شود حتماً می‌بایست تشریفات مربوط به احضار اعم از درج مشخصات کامل متهم، زمان و مکان حضور، علت حضور (=اخذ آخرین دفاع) در ابلاغیه رعایت شود. مضاف بر آنکه حتماً لازم است که مدت زمان پنج روزه جهت احضار و حضور متهم موضوع ماده 171 قانون آیین دادرسی کیفری رعایت گردد.